• دولت و ملت، متحد با هم برای حمایت از کالای ایرانی            • همیشه به پدر و مادرت احترام بگذار؛ زیرا این کار با اطاعت خدا مساوی است            • لحظه هایت زیباست ؛‌ چون خدا، عشق و امید در وجودت جاریست           
بصیرت در قرآن و سنت تاریخ:1396/10/13

نویسنده: منوچهر جليلي
این (قرآن و شریعت آسمانی) وسایل بینایی و مایه هدایت و رحمت است برای مردمی که (به آن) یقین دارند و منظور از «بصائر» قرآن یا اسلام و یا شریعت است.

این (قرآن و شریعت آسمانی) وسایل بینایی و مایه هدایت و رحمت است برای مردمی که (به آن) یقین دارند و منظور از «بصائر» قرآن یا اسلام و یا شریعت است.

یکی از پر بسامد ترین واژگان در ادبیات اسلامی، واژه‏ ی«بصیرت» است،این واژه دوبار و مشتقّات آن حدود صد و چهل و هشت بار در قرآن کریم، تکرار شده است. و در نهج البلاغه نیز زیاد استعمال شده است.«بصیرت» در قرآن به ‌عنوان ارزش، مطرح شده است و بی‏ بصیرتی و کوردلی نکوهش شده است.

خداوند متعال در قرآن کریم می‏فرماید:«قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الأَعْمَى وَالْبَصِیرُ أَفَلاَ تَتَفَکَّرُون؛ بگو: آیا نابینا و بینا مساویند؟ پس چرا نمی اندیشید؟» (1)

راه کارهای بصیرت افزایی

1. پیروی از قرآن

قرآن کریم میفرماید: «هَذَا بَصَائِرُ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِّقَوْمِ یُوقِنُونَ» (2)

«این (قرآن و شریعت آسمانی) وسایل بینایی و مایه ی هدایت و رحمت است برای مردمی که (به آن) یقین دارند. » منظور از «بصائر» قرآن یا اسلام و یا شریعت است. (3)

در روایات نیز قرآن به‌عنوان عاملی برای ایجاد بصیرت یاد شده است.امام صادق(علیه السلام) می‏ فرمایند: «فِی کِتابِ اللهِ نَجاهٌ مِنَ الرَّدی، وَ بَصیرَهٌ مِنَ العَمَی وَ دَلیلٌ إلیَ الهُدَی ؛کتاب خدا (مایه‏) نجات از هلاکت است و بینایی بخش از کوری و راهنما به راه راست» (4)

2. خردورزی

عقل در «لسان العرب» به معنای نیروی خرد، که انسان را از کارهای ناهنجار باز می‏ دارد آمده است. (5)

امام حسن(علیه السلام) در مورد تأثیر تفکر در ایجاد بصیرت می‏ فرمایند: «عَلَیکُم بِالفِکرِ، فَأِنَّهُ حَیاهُ قَلبِ البَصیرِ، وَ مَفَاتِیحُ أبوَابِ الحِکمَهِ ؛ بر شما باد اندیشیدن، زیرا که آن، زندگی بخش دلِ شخص با بصیرت و کلیدهای درهای حکمت است.» (6)

الف. تفکر در آفاق

قرآن یکی از عوامل ایجاد بصیرت را، تفکر در آفاق معرفی می‏کند و می‏ فرماید:

«وَالْأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَیْنَا فِیهَا رَوَاسِیَ وَأَنبَتْنَا فِیهَا مِن کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ تَبْصِرَةً وَذِکْرَى لِکُلِّ عَبْدٍ مُّنِیبٍ ؛ و زمین را گسترش دادیم و در آن کوه های عظیم و استوار افکندیم و از هر نوع گیاه بهجت انگیز در آن رویاندیم تا وسیله‏ ی بینایی و یادآوری برای هر بنده‏ ی توبه کاری باشد» (7)

ب. تفکر در أنفس

یکی دیگر از تفکراتی که انسان را به «بصیرت» رهنمون می‏سازد، تفکر انسان در مورد خویشتن است.قرآن کریم می‏فرماید: «وَفِی أَنفُسِکُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ؛ و در وجود خود شما (نیز آیاتی است) آیا نمی‏بینید؟» (8)

3. تقوا

امام علی (علیه السلام) در مورد تأثیر تقوا در ایجاد بصیرت می‏ فرمایند:

«إنَّ تَقوَی اللهِ دَوَاءُ دَاءِ قُلُوبِکُم، وَ بَصَرَ عَمَی أَفئِدَتِکُم، وَ شِفَاء مَرَضِ أَجسَادِکم؛ همانا پروای از خدا، داروی دردِ دل های شما و بصیرت دهنده ی کوریِ دل شما و شفا بخش بیماری بدن های شماست» (9)

4. یاد خدا

یاد خدا، از سرمایه های پر ارج انسانی است که با سرشت بشر آمیخته شده و یکی از ابعاد وجود او را تشکیل می‏ دهد و در قرآن و احادیث از آن به «معرفت فطری» یاد شده است. (10)

حضرت علی(علیه السلام) در مورد چگونگی ارتباط ذکر و بصیرت می‏ فرمایند:«الذِّکرُ هِدَایَهُ العُقولِ وَ تَبصِرَهُ النُّفُوسِ؛ یاد خدا، رهنمای خردها و بینش نفس هاست.» (11)

5. زمان آگاهی و آینده نگری

پیامبر(صلی الله علیه و آله) بصیرت به زمان را نشانه‏ی خردمندی می‏ دانند و می‏ فرمایند:« عَلَی العاقِلِ أَن یَکونَ بَصیراً بِزَمانِه؛ بر خردمند است که به زمان خویش بصیرت داشته باشد» (12)

امام علی(علیه السلام) در مورد نقش آینده نگری در ایجاد بصیرت می‏فرمایند: «مَن إِستَقبَلَ الأُمُور، أَبصَرَ؛ هرکس پیشامدها را پیش بینی کند، بینا شود» (13)

6. زیرکی و هوشیاری

یکی از عوامل که باعث ایجاد و توسعه ی بصیرت می‏ شود، زیرکی و هوشیاری است.

حضرت موسی بن جعفر(علیه السلام) می‏ فرمایند: شخصی از علی(علیه السلام) سئوال کرد: «یَا أمیرَالمُؤمِنینَ أَیُّ النَّاسِ أَکیَس؟ قَالَ: مَن أَبصَرَ رُشدَهُ مِن غَیِّه، فَمالِ إلیَ رُشدِه ؛ ای امیرمؤمنان چه کسی زیرک تر است؟ فرمود:کسی که راه حق را از باطل بشناسد و به رشد و حق گراید» (14)

7. عبرت گرفتن از تاریخ

امام علی(علیه السلام) می‏ فرمایند: «مَن إِعتَبَرَ أَبصَرَ و مَن بَصَرَ فَهِمَ و مَن فَهِمَ عَلِم ؛ هر کس عبرت بیاموزد، بینا می‏ شود، و کسی که بینا شود درمی‏ یابد و کسی که دریافت عالم می‏ شود» (15)

8. پیروی از رهبران الهی

مؤمنان واقعی افرادی هستند که نسبت به رهبران خویش و دشمنان آنها بصیرت داشته باشند؛ امام هادی(علیه السلام) در زیارت جامعه کبیره می‏ فرمایند: «..مُستَبصِرٌ بِشَأنِکُم وَ بِضَلالَهِ مَن خَالَفَکُم...؛ من به مقام شما بینایم و به گمراهی آن که با شما مخالفت کرد.» (16)

9. زهد

پیامبر(صلی الله علیه و آله) در مورد زهد و رابطه‏ ی آن با بصیرت چنین می‏فرمایند:«وَ مَن زَهَدَ فِیهَا(الدُّنیَا) فَقَصَرَ فِیهَا أَمَلَهُ أَعطَاهُ اللهُ عِلماً بِغَیرِ تَعَلُّم وَ هُدیً بِغَیرِ هِدَایَهٍ وَ أَذهَبَ عَنهُ العمَاءَ وَ جَعَلَه بَصیراً ؛ کسی که دل از دنیا برگیرد و دامن آرزو کوتاه کند، خداوند درس ناخوانده علمش بخشد، بی راهنما هدایتش کند و کوری باطنش را شفا داده و بصیر و بینایش می‏ فرماید. » (17)

و همچنین می‏ فرمایند:

«مَن زَهَدَ فِی الدُّنیا أَثبَتَ اللهُ الحِکمَهَ فِی قَلبِه، وَ أَنطَقَ بِهَا لِسانَه وَ بَصَّرَهُ عُیُوبُ الدُّنیَا دَاءَهَا وَ دَواءَها وَ أَخرَجَهُ مِنَ الدُّنیَا سَالِماً إلیَ دَارِ القَرارِ ؛ هر که دل از دنیا برگیرد خداوند چشمه های حکمت را در قلبش جای می‏دهد و بر زبانش جاری می‏سازد و درد و درمان دنیا را به او باز می‏نماید و بینایش می‏سازد و سرانجام سالم به سرای جاودانش برد» (18)

پی نوشت:

[1]. سوره أنعام(6)، آیه 50.

[2]. سوره جاثیه(45)، آیه 20.

[3]. محمد بن حبیب الله سبزواری نجفی، إرشادالأذهان ألی تفسیر القرآن، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، بی تا، ص506.

[4]. میرزا حسین نوری طبرسی، مستدرک الوسائل و مستنبط الوسائل، موسسه آل بیت، 1408 ه.ق، ج12 ص20و محمد بن مسعود عیاشی، تفسیرالعیاشی، تهران، چاپخانه علمیه، 1380 ه.ق، ج1، ص119.

[5]. ابن منظور، لسان العرب، ج11، ص459.

[6]. حسن بن أبی الحسن دیلمی، أعلام الدین، قم، موسسه آل بیت (ع)، 1408 ه.ق، ص297.

[7]. سوره ق، آیات 7 و 8.

[8]. سوره ذاریات(51)، آیه 21.

[9]. سید رضی، ترجمه نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم، انتشارات مجتبی، چاپ اول، پاییز 1379، خطبه ی 198، ص 312.

[10]. جعفر سبحانی، منشور جاوید، قم، مدرسه امام صادق(ع)، 1383 ه.ش، ج13، ص331.

[11]. عبدالواحدبن محمد آمدی، غررالحکم و دررالکلم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1367 ه.ش، ص 189، ح5167.

[12]. محمد باقرمجلسی بحارالانوار، ج 71، ص279.

[13]. عبدالواحد بن محمد آمدی، غررالحکم و دررالکلم، ص57، ح579.

[14]. محمدبن مکی(شهید اول)، الأربعون حدیثا، قم، مدرسه امام مهدی، چاپ اول، 1407ق،ص63.

15]. علی مشکینی، تحریر المواعظ العددیه، قم، ناشرالهادی، چاپ هشتم1424ق، ص280.

[16]. محمدبن بابویه قمی، من لایحضره الفقیه، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، جامعه مدرسین،1413ه.ق،ج2،ص613و عیون اخبارالرضا(ع)، انتشارات جهان،بی جا،1378ه.ق،ج2، ص 275

[17]. میرزا احمد آشتیانی، طرائف الحکم، تهران، کتابخانه صدوق، چاپ سوم، 1362ش، ج2، ص340 و محمد باقر مجلسی، بحارالنوار، ج74، ص 165.

[18]. حسن بن فضل طبرسی، مکارم الأخلاق، قم، شریف رضی، چاپ چهارم، 1370ش، ص 463.

سخن روز
دوستی:
” دوست داشتن بدین معناست که خوشبختی خودمان را خوشبختی دیگران بدانیم و بالعکس. „

تصویر هفته
میلاد
مقاله
منقبت و ستایش اهل بیت علیهم السلام در شعر و ادب فارسی
شیعیان از یکی از مهم ترین ابزار های احساسی و عاطفی یعنی ادبیات، آن هم در قالبِ شعر که نقطه اوج بیان احساس است، برای نشر دیدگاه های مذهبی خود بهره بردند.
حدیث
پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم):
ثَلاثٌ مَن كُنَّ فيهِ فَهُوَ مُنافِق‏ : إِذا حَدَّثَ كَذَبَ وَ إِذا وَعَدَ أَخْلَفَ وَ إِذا اؤْتُمِنَ خَان ؛ ‏
نشان منافق سه چيز است : سخن به دروغ بگويد ؛ از وعده تخلف كند ؛ در امانت خيانت نمايد.
«تحف العقول ص 316»
یادداشت
اقتصاد مقاومتی درگرو تغییر سبک زندگی
در الگوی مصرفی که رهاورد غربی‌هاست صله رحم در سبک زندگی ما قطع می‌شود و چون از پس هزینه‌ های تجملی کاذب برنمی‌آییم ترک صله‌ رحم می‌کنیم.
نظرسنجی
به نظر شما هیئات مذهبی بر روی کدام مسئله باید حساسیت بیشتری داشته باشند؟